Miejsce,w którym kiedyś znajdowała się wieś, położone jest na lewym brzegu Warty,a nasyp ziemny, odkryty przez archeologów, na wyspie warciańskiej – Ostrowie Radzimskim. Czym był kopiec i jakie tajemnice skrywa ukryty w głębi lasu Radzim?

.

O tym, że 700 lat temu, kilkanaście kilometrów od Poznania istniała wieś Radzim wiemy już tylko głównie ze źródeł pisanych i wykopalisk archeologicznych. 

Tablica informacyjna przy dojściu do wykopalisk

4.

Pierwsze wzmianki, dotyczące Radzimia pojawiły się już w roku 1234, a pierwszym kasztelanem na tym terenie mógł być Beniamin z rodu Zarębów. W 1901 roku archeolodzy zaczęli prace powierzchniowe w Radzimiu, a najciekawsze wyniki uzyskali w roku 1948. W latach siedemdziesiątych wykonywano tam niewielkie wykopy. W 2012 roku zakończono pewien etap wykopalisk. – Obecnie opracowujemy wykopane materiały, wśród których są m.in. przedmioty codziennego użytku (ceramika, monety, przęśliki, kabłączki skroniowe, noże itp), szczątki kostne, szczątki roślinne i przywary substancji organicznych do naczyń glinianych- opowiada Andrzej Kowalczyk,  prowadzący Pracownię Archeologiczną Ostrów Radzimski. – Celem na przyszłe lata jest opracowanie dotychczas pozyskanych materiałów (wydanie monografii Radzimia), przeprowadzenie badań sondażowych w wyznaczonych punktach – mających za zadanie uzupełnienie brakujących informacji jak również upowszechnianie wiedzy o Radzimiu – dodaje Kowalczyk. 

Górna częśc garnka, pochodzącego z XII w.

kamole

Jednym z celów ekspedycji archeologicznej w Radzimiu było zlokalizowanie pozostałości wieży mieszkalno – obronnej, wybudowanej na potrzeby kasztelana, radzimskiego i określenie jej wieku. Kasztelan zarządzał okolicznymi wsiami.  W Radzimiu, ludność pojawiła się pod koniec XII wieku. Na usypanym kopcu zbudowany miał zostać  budynek dla kasztelana – prawdopodobnie wieża. – Na Ostrowie Radzimskim gródek stożkowaty wybudowano pod koniec XII lub na początku XIII w. Natomiast ludzie zasiedlili wyspę, czyli Ostrów Radzimski dużo wcześniej! Jak wyjaśnia Andrzej Kowalczyk, w wyniku badań wykopaliskowych przeprowadzonych w latach 2002-2012 odkryto nie tylko relikty rezydencji kasztelańskiej (stan zachowania reliktów budynku nie pozwala jednoznacznie mówić, że była to wieża) ale także pozostałości starszego osadnictwa. 

Chcąc zrozumieć rolę Radzimia należy zwrócić uwagę na jego położenie geograficzne. Powstał bowiem w punkcie, w którym Warta zmienia swój bieg z południkowego na równoleżnikowy, w pobliżu wylotu przełomowego odcinka doliny Warty przez morenę środkowopoznańską. Jak uważa prof. Andrzej Wędzki, przełomowy odcinek Warty osłaniany był w środkowej partii przez Poznań, leżący na osi traktu równoleżnikowego prowadzącego z Zachodu do Gniezna. W południowej partii Śrem bronił dostępu zarówno do Poznania, jak i do Gniezna od południa i południowego – zachodu, a więc od strony Śląska. Wydaje się, że rola Radzimiu polegała na osłanianiu kierunku północno–zachodniego, a więc od strony Pomorza. Wspomniane trzy grody stanowiły wewnętrzną linię obrony centrum państwowego z Gnieznem, Ostrowem Lednickim i Gieczem. Był to obiekt przede wszystkim o znacznym znaczeniu strategicznym.

1.

Ponadto, przez archeologów zostało stworzone opracowanie archeologiczne, które uwzględnia wszelkie materiały i znaleziska.  Z opracowania archezoologicznego możemy dowiedzieć się szczegółowych informacji o życiu ludzi w tamtych czasach. Jak żyli, jakie zwierzęta hodowali, co jedli. Wśród ssaków domowych rozpoznano kości bydła, świń, owiec, kóz i koni. W jednostkach stratygraficznych datowanych na 2. poł. XIII – 1. poł. XIV w. stwierdzono kości kota, psa zaś w warstwach kulturowych datowanych od 1. poł. XI do 1. poł. XIV w. Wyspę zasiedliła najwcześniej, u schyłku epoki brązu grupa ludzi zaliczana do tzw. kultury łużyckiej. Świadczą o tym jamy odkryte bezpośrednio w piasku budującym wyspę. W ich wypełniskach odnotowano fragmenty naczyń ręcznie lepionych o powierzchniach szorstkich, zdobionych dołkami i obmazywaniem.

6.

5.

Autor opracowania szczątków kostnych,  prof. UMK dr hab. Daniel Makowieckii stwierdził, iż w zdobywaniu surowców zwierzęcych przez mieszkańców Ostrowa Radzimskiego istotną rolę odgrywały polowania, w szczególności na jelenia. Wykonane analizy i opracowania znacznie poszerzają dotychczasową wiedzę o mieszkańcach Ostrowa Radzimskiego. Dowiadujemy się więc, że mieszkańcy grodu jedli różnorodne pokarmy. Znaleziona nasiona lnu mogą świadczyć o tym, że używano siemienia lnianego w celach spożywczych i leczniczych. 

W wyniku badań wykopaliskowych ustalono, że kres osadnictwa na wyspie (Ostrowie Radzimskim) nastąpił w 1 poł. XIV w. Gród na Ostrowie Radzimskim strzegł brodu przez Wartę na szlaku z centrum państwa piastowskiego na Pomorze Zachodnie. W 1 poł. XIII w. Radzim stał się grodem granicznym miedzy włościami Władysława Odonica i Henryka Brodatego. Granicę wyznaczała linia Warty tereny po lewej stronie rzeki należały do Henryka Brodatego a na prawym brzegu do Władysława Odonica. Pod koniec XIII w. rozpoczął się zmierzch administracji kasztelańskiej, ważniejszą rolę w państwie zaczynają pełnić wówczas starostowie.

Na lewym brzegu Warty nadal funkcjonowała wieś Radzim. Jej znaczenie w przeciągu kolejnych stuleci traciło na znaczeniu. Wieś w 1360 r. stała się własnością poznańskiej komandorii Joaninów. Radzim leżący wśród lasów nie posiadał wystarczającego zaplecza osadniczego, by stać się punktem wymiany czy produkcji rzemieślniczej. Słabe gleby w okolicy sprawiły, iż osadę opuścili rolnicy. W XVIII w. w Radzimiu był kościół z plebanią, młyn, karczma i 2 chaty rybaków. W XIX w. parafia przeniesiona została do Maniewa. W latach 90. XIX w. władze pruskie budują w Radzimiu leśniczówkę. Rozbiórka tego budynku wyznacza kres osadnictwa na tym terenie.

 

2.

3.

Na terenie wykopalisk znajdowały się także fragmenty ceramiki łużyckiej, klucze, kłódki, pozostałości drewnianych konstrukcji. Znalezione w 1949 roku naczynie, datowane na IX/ X w. n.e które określa się, jako kultowe świadczy o bardzo dużej randze tego miejsca i o tym, że wielu badaczy od dawna interesuje się Radzimiem. 

Pracownia Archeologiczna Ostrów Radzimski znajduje się w Murowanej Goślinie, koło Poznania. (Plac Powstańców Wielkopolskich 9, 62-095 Murowana Goślina.) Można tam obejrzeć przedmioty znalezione podczas prac archeologicznych, a także zapoznać się szczegółowo z historią tego miejsca. Więcej informacji na temat Ostrowa Radzimskiego można znaleźć również na stronie : http://www.lednicamuzeum.pl/

Za pomoc w napisaniu artykułu dziękuję Andrzejowi Kowalczykowi. 

.

Katarzyna Zarówna

Foto: Piotr Zarówny

Komentarze