Wczesnośredniowieczne ziemie piastowskie była bardzo istotną częścią Europy. Wcześniej właściwie nie rozpoznano ziem leżących za wschodnim brzegiem Odry. Dopiero zjednoczenie ziem przez Mieszka I i kontynuowanie jego polityki umacniania władzy przez Bolesława Chrobrego pozwoliły na zaistnienie Polski na mapach.

Obserwujemy to szczególnie w kronikach i sagach. Nazywano w nich pierwszych Piastów „prześwietnymi królami”, „przyjaciółmi cesarza”. Ciekawym faktem jest to, że młode, rodzące się państwo, było w stanie opierać się dużo silniejszym przeciwnikom, co więcej, zdobywać ich ziemie, bądź odbijać zabrane wcześniej terytoria.

Panowanie Mieszka I trwało około 32 lat. Pierwszy władca polski zadbał o mocne sojusze, dzięki polityce dynastycznej. Przede wszystkim jego małżeństwo z Dobrawą w 965 roku pozwoliło na nawiązanie kontaktów z Czechami.88 Kolejną żoną Mieszka była Oda, córka margrabi niemieckiego Dytryka, także możemy mówić o związaniu się z zachodnim sąsiadem. Ponadto Piast dbał też o właściwe małżeństwa swoich dzieci. Sigrydę – Świętosławę wydał za króla Szwecji, a swojego pierworodnego, Bolesława (ryc. 11), za bliżej nieznaną z imienia córkę margrabiego Miśni.

Central_Europe_919-1125

Kroki te nie oznaczały jednak spokoju na zachodniej granicy. Marchia Wschodnia to terytorium ciągnące się od Solawy i Łaby po rzeki Odrę i Bóbr na wschód i od Piany, dolnej Łaby na północy do łańcuchowi górskiemu.89 Tymi połaciami ziemi rządził Gero, znany z okrucieństwa i nienawiści do Słowian margrabia Marchii Wschodniej. Gero po podbiciu ziem Łużyczan i Słupian podjął się co najmniej dwóch wypraw łupieżczych na ziemie Mieszka, przez co w rezultacie wymusił również na Piaście płacenie trybutu cesarstwu90: „Margrabia Marchii Wschodniej Gero podporządkował zwierzchnictwu cesarza Łużyczan, Słupian, a także Mieszka wraz z jego poddanymi.”.91 Oznaczało to płacenie kolejnego trybutu, na co władca państwa gnieźnieńskiego nie mógł sobie pozwolić. Posiadanie dobrze zorganizowanego wojska niosło ze sobą konsekwencję. Mieszko I wiedział, że tymczasowe wojny na granicy zachodniej nie wzbudzą znaczącego zainteresowania cesarstwa, jednak i tak największym problem Mieszka była drużyna.

Prężnie działająca organizacja militarna wojów Mieszka I wymusiła na nim zdobywanie nowych terytoriów. Stąd też walka o Ziemię Lubuską i Pomorze Zachodnie, które były niezbędne do zdobycia bogatych grodów u ujścia Odry.92 Pomorzanie podjęli walkę z drużynami pierwszego władcy Polski, wspomagani przez Wieletów, którymi w tamtych czasach przewodził graf niemiecki Wichman.93 Książę Polski, nie mogąc samemu poradzić sobie w tych walkach zawiązuje sojusz z Czechami, biorąc Dobrawę za żonę i przy pomocy Czechów uzyskując Ziemię Lubuską i Pomorze Zachodnie, a także narzucając swoją zwierzchność plemieniu Wolinian.94

Przyjmując chrześcijaństwo w 966 roku Mieszko uchronił swoje państwo od zagrożenia ze strony niemieckiej, co więcej, stał się sojusznikiem cesarstwa. Nie zapewniło to jednak pełnego spokoju na granicy. W późniejszych latach Mieszko zmagał się z margrabią Hodonem z Marchii Łużyckiej. Przyczyny napadu na cesarskiego sojusznika nie są jasne. Możliwe jest, iż Hodo był przerażony ekspansją terytorialną Piasta i próbował w pojedynkę ostudzić zapał wojenny księcia.95 Ekspedycja margrabiego skończyła się klęską. Mieszko, wraz ze swoim bratem Czciborem rozgromili niemieckie oddziały, nie pozostawiając przy życiu zbyt wielu nieprzyjaciół. Zdarzenie to opisuje Thietmar: „Tymczasem dostojny margrabia Hodo, zebrawszy wojsko, napadł z nim na Mieszka, który był wierny cesarzowi i płacił trybut a z po rzekę Wartę. Na pomoc margrabiemu pospieszył wraz ze swoimi tylko mój ojciec, graf Zygfryd, podówczas młodzieniec i jeszcze nieżonaty. Kiedy w dzień św. Jana Chrzciciela starli się z Mieszkiem, odnieśli zrazu zwycięstwo, lecz potem w miejscowości zwanej Cedynią brat jego Czcibor zadał im klęską kładąc trupem wszystkich najlepszych rycerzy z wyjątkiem wspomnianych grafów. Cesarz poruszony do żywego wieścią o tej klęsce, wysłał czym prędzej gońców, nakazując Hodonowi i Mieszkowi, aby pod rygorem utraty jego łaski zachowali pokój do czasu, gdy przybędzie na miejsce i osobiście zbada sprawę.”.96

Kolejnymi zmaganiami wojennymi księcia państwa gnieźnieńskiego były wydarzenia na południu, związane z niegdysiejszymi sojusznikami, Czechami. Jak w przypadku walk z Hodonem niewiadoma jest geneza walk. Prawdopodobnie sojusz Mieszka z Teofano przeciw Lutykom, z którymi czeski król Bolesław był blisko związany stał się iskrą zapalną. Bolesławowi czeskiemu zależało na osłabieniu się pozycji Niemiec, ponieważ wtedy jego państwo zyskałoby większą suwerenność. Całą sytuację relacjonuje Thietmar: „W tym czasie Mieszko i Bolesław popadli w spór i wielce na się wzajem nastawali. Bolesław przyzwał na pomoc Luciców, którzy zawsze byli wierni zarówno jemu jak jego przodkom, Mieszko zaś zwrócił się o pomoc do rzeczonej cesarzowej.”.97 Następnie Niemcy zawarli pokój z Czechem – Bolesław chciał użyć fortelu, wysyłając posła do Mieszka, że ma niemieckich zakładników i jest w stanie ich zgładzić, jeżeli książę nie zwróci mu należnych ziem. Mieszko przejrzał czeski blef i nie ugiął się, odpowiadając: „Jeżeli król chce ratować swoich ludzi lub śmierć ich pomścić, niechaj to czyni! Jeżeli jednak to nie nastąpi, to on, Mieszko, nie myśli z ich powodu ponosić jakiejkolwiek straty.”.98 W ten sposób Mieszko zdobył Śląsk i Małopolskę.

Następca Mieszka I i zarazem jego pierwszy syn, Bolesław Chrobry zwany również Wielkim odziedziczył silne i duże państwo. Aby utrzymać armię, jak również by zdobywać nowe ziemie Bolesław Chrobry również musiał prowadzić politykę ciągłych wojen.

Poprzez przyjaźń z Ottonem III Chrobry absolutnie nie musiał martwić się o granicę zachodnią.99 Sytuacja diametralnie zmienia się po śmierci młodego cesarza. Wykorzystując bezkrólewie po cesarzu, Chrobry uderza na Miśnię, zdobywając bardzo szybko również Milsko i Łużyce. W tym czasie schedę po Ottonie III przejął Henryk IV, nazywany po koronacji Henrykiem II. Chrobry udał się w 1002 roku na zjazd do Merseburga, gdzie złożył hołd nowemu władcy, licząc na uznanie zdobyczy terytorialnych.100 Król Niemiec odmówił Polakowi strategicznie ważnej Miśni. Chrobry interweniował w Czechach, lecz ten etap zmagań militarnych pierwszego polskiego króla omówię w kolejnych tekstach. Istotne jest to, że po zdobyciu nowych ziem, władca państwa gnieźnieńskiego odmówił złożenia z nich hołdu Henrykowi II. W reakcji na to cesarz przedsięwziął wyprawę odwetową, która była jego wielkim sukcesem, odbijając Czechy. W 1004 roku Henry II uderza na Milsko i Łużyce, co oznaczało nieuchronną, długa wojnę.101 Już w 1005 roku armia niemiecka wspomagana przez Luciców dociera pod Poznań, ale błyskawicznie Chrobry prosi o rozmowy pokojowe. Henryk II szybko jednak zrywa warunki pokoju, Bolesław w odwecie napada na ziemie arcybiskupstwa magdeburskiego, szybko je sobie podporządkowując. Pasmo sukcesów obejmuje również odbicie Budziszyna. Względny spokój trwał do 1010 roku, kiedy cesarz uderza na Śląsk, jednak nie przynosi to większych sukcesów, a książę polski zdołał obronić swoje ziemie. W 1012 roku Chrobry zdobywa Łużyce, a w 1013 roku doszło do pokoju w Merseburgu.102 Wiadomym było, że patowa sytuacja, w której Bolesław Chrobry nie oddał bez walki Miśni, Milska i Łużyc, a cesarz nie chciał tracić praw do tych ziem, była trudna nie tylko dla ludności, ale i dla gospodarki. Poza tym Chrobry miał już w planach wyprawę na Ruś. Dlatego na mocy pokoju Milsko i Łużyce zostaje przyłączone do Polski, ale na zasadzie ziem lennych cesarstwa.103

Battle_of_Płowce_1331

Ta sytuacja nie trwała jednak długo. Chrobry nie stawiał się na zjazdy cesarskie, przez co Henryk II musiał przywołać swojego lennika do porządku. Dlatego też w 1015 roku następuje koncentracja sił na prawym brzegu Odry, jednak próby przebicia się w głąb kraju Piastów okazały się bezowocne. W 1017 roku następuje druga wyprawa wojenna cesarza. Początkowo wojska ciągnęły na Krosno Odrzańskie, jednak ostatecznie armia cesarska odbiła na Głogów i oblega Niemczę. Syn Bolesława Chrobrego, Mieszko, w tym samym czasie odpowiada atakami na Czechy. Po raz kolejny dochodzi do rozmów pokojowych, ponieważ obaj przeciwnicy doskonale zdawali sobie sprawę, że jeden nie jest w stanie pokonać drugiego.104 Do spotkania doszło w Budziszynie 1018 roku. Na jego mocy Milsko i Łużyce zostały przy ziemiach Bolesława Chrobrego, jednak już nie jako lenno cesarskie, a na zasadach własności.

Działania na zachodzie wyglądałyby pewnie zupełnie inaczej, gdyby nie równoczesne interwencja Chrobrego na wschodzie. Tuż po podpisaniu pierwszego pokoju w Merseburgu, Polak wspomagany przez oddziały cesarskie wyprawia się na Ruś, by pomóc swojemu zięciowi Świętopełkowi. Świętopełk wystąpił przeciwko swojemu ojcu, Włodzimierzowi I.105 Przebieg tych wydarzeń nie jest znany – wiadomym jest, że Świętopełk został uwięziony, podobnie zresztą jak jego żona a córka Bolesława oraz Reinbern, niegdysiejszy biskup kołobrzeski, przyznany jako kapelan polskiej księżnej.106

Po podpisaniu układu budziszyńskiego, Chrobry wyrusza na drugą wyprawę do Kijowa. Po śmierci Włodzimierza I władzę przejmuje Świętopełk, który żeby zagwarantować sobie jedynowładztwo wybił swoich przyrodnich braci – Borysa, Gleba i Świętosława. Spowodowało to bunt w Kijowie w 1016 roku, któremu przewodził jeszcze jeden młodszy brat Świętopełka – Jarosław Mądry.107 Zięć Chrobrego musiał uchodzić na zachodnie rubieże kraju, gdzie oczekiwał pomocy teścia. Dywersja Polska nad Bugiem zakończyła się sukcesem i wojska polskie rozgromiły siły Jarosława Mądrego, otwierając sobie tym samym drogę do Kijowa. Tam Chrobry zdobył wielkie łupy i wrócił po jakimś czasie do kraju.

Działania polskie na arenie międzynarodowej można właściwie podzielić na dwa etapy – przyjaźni z cesarstwem Ottonów i walk z cesarzem Henrykiem II. W jednym i drugim przypadku, obydwaj władcy państwa gnieźnieńskiego dążyli do zdobywania nowych ziem i zachowania jak największej suwerenności względem zachodnich sąsiadów. Kronikarze niemieccy nie lekceważą sił wojska Mieszka I i Bolesława Chrobrego, wręcz przeciwnie – podziwiają ich odwagę i siłę. Doskonale widać to na przykładzie panowania Chrobrego – jednocześnie walczył na dwóch frontach z dwiema potęgami – od zachodu z cesarzem Niemiec Henrykiem II, a od wschodu z Włodzimierzem I a potem Jarosławem Mądrym. Zarówno Mieszko jak i jego syn wychodzili zazwyczaj z tych zmagań jako zwycięzcy. Świadczyło to o ich doskonałym zmyśle dowodzenia i taktyki. Dzięki ich polityce, Polska była silnym państwem, z którym liczono się od Rusi po Watykan.

.

Krzysztof Marcin Stachura

—————————————————————————– Źródła ———————————————————————

88 O. Balzer, Genealogia Piastów, wyd. Drugie, Kraków 2005, s. 50.
89 A. Grabski, dz. cyt., s.20.
90 S. Kętrzyński, dz. cyt., s. 102.
91 Kronika Thietmara, tłum. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2002, s. 25.
92 G. Labuda, Mieszko I, [w:] Słownik Starożytności Słowiańskich, t. III pod red. G. Labudy i Z. Stiebera, Wrocław – Warszawa – Kraków 1967, s. 248.
93 A. Grabski, dz. cyt., s. 23.
94 G. Labuda, Mieszko I, dz. cyt., s. 248.
95 A. Grabski, dz. cyt., s.38.
96 Kronika Thietmara, tłum. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2002, s. 33.
97 Tamże, s. 63.
98 Tamże, s. 62.
99 J. Dudek, Przybycie cesarza Ottona III do Gniezna w marcu 1000 r. jako cesarski adventus? Ze studiów nad genezą i przebiegiem zjazdu gnieźnieńskiego, [w:] Studia historyczne nad polityką, gospodarką i kulturą, pod. red. B. Halczaka, Zielona Góra 2002, s. 30.
100 O. Balzer, dz. cyt., s. 50.
101 Tamże, s. 52.
102 A. Grabski, dz. cyt., s. 79.
103 K. Podkański, Pisma pośmiertne, Poznań 2004, s. 102.
104 S. Kętrzyński, dz. cyt., s. 121.
105 G. Labuda, Pierwsze państwo polskie, Kraków 1989, s. 73.
106 A. Grabski, dz. cyt., s. 84.
107 Tamże, s. 84.

Komentarze