Podstawowym materiałem kowalskim jest żelazo, choć starożytni Grecy, Rzymianie i Etruskowie wykuwali wiele przedmiotów użytkowych także z brązu, miedzi i srebra. Żelazo na ziemiach polskich znane było od ok. 750 roku p.n.e., ale ślady produkcji pochodzą z VI-V w. p.n.e. Hutnictwo świętokrzyskie, wykorzystujące proces dymarski, zalicza się do największych w Europie.

Kowalstwo artystyczne rozwijało się od wieków w Polsce i na całym świecie. A jaka jest jego historia? Zapraszamy w podróż po zamierzchłych czasach gdzie kowalstwo było sztuką, a jego efekty możemy podziwiać do dziś patrząc na kościoły, katedry i inne budynki architektoniczne

Sztuka romańska

Dzieła sztuki kowalskiej związane są zwykle z architekturą. Mimo wysokiego poziomu artystycznego pozostają często niezauważone. Najwcześniejszym przykładem kowalstwa artystycznego w Polsce są żelazne okucia drzwi zachowane w romańskim kościele w Czerwińsku (XII w).

dzrwi

Fot. Krzysztof Więch

Ich kompozycja – zbudowana na kole z elementów roślinnych – jest oryginalna, nie ma bowiem odpowiednika za granicą. Można przypuszczać, że były one dziełem miejscowego kowala. Na kształt wyrobów kowalskich i rodzaj zdobienia miała wpływ stosowana wówczas technika obróbki żelaza. Za najwspanialszy zabytek tego okresu w Europie uważana jest krata w katedrze Notre-Dame w Paryżu.

Gotyk

W XIII wieku w rezultacie ulepszonej obróbki żelaza warsztaty kowalskie otrzymały blachy i pręt graniasty, który skręcano i przeplatano. Interesującymi zabytkami z tego okresu są plecionki na drzwiach z Żarnowca i Opatowa, w których motyw rombu łączy się z innym w postaci fryzu. To pierwszy przypadek połączenia przez kowala tradycyjnej dekoracji roślinnej z motywem architektonicznym. W wieku XIV wraz z rozwojem miast rozwinęły się na ziemiach polskich organizacje cechowe. Zaczęto zakładać kuźnie także w miastach, ale ich działalność była całkowicie uzależniona od dostaw żelaza z hut zlokalizowanych na prowincji, w sąsiedztwie złóż rud żelaza i w pobliżu rzek. W okresie panowania w sztuce stylu gotyckiego (XIII-XV w.) nieodzownym elementem architektonicznego rozwoju wnętrz stały się kraty.

P1070306-9

Fot. www.otowycieczki.blogspot.com

Renesans

W okresie odrodzenia w polskich miastach z dawnego cechu kowali wyodrębniły się cechy ślusarzy, nożowników, igielników, gwoździarzy itp. Największe osiągnięcia artystyczne odnosili ślusarze. Pozostałe cechy związane z kowalstwem ograniczyły się praktycznie do produkcji przedmiotów używanych w życiu codziennym. Spadło także znaczenie warsztatów wiejskich, istniejących przy hutach. W okresie renesansu zeszły one do rzędu zwykłych kuźni, ale zaczęła się w nich rozwijać sztuka ludowa. Głównym produktem warsztatów ślusarskich w okresie odrodzenia byty kraty. Ośrodkiem, w którym na przełomie XVI i XVII wieku powstało wiele wyjątkowo pięknych krat, był Gdańsk. 

k_ambit3

Barok

Na początku XVIII w. w kowalstwie rozwija się nowy styl, który wykształcił się w sztuce w okresie baroku. W warsztatach kowalskich powstają piękne kraty i okucia do pałaców możnowładców i do obiektów sakralnych. Głównymi elementami zdobniczymi w stylu barokowym nadal pozostają wijące się wzory spiralne, motywy w kształcie wolut oraz liści akantu. Nieprzychylny rozwojowi gospodarczemu, przepełniony wojnami wiek XVII spowodował w Polsce prawie zupełny upadek przemysłu cechowego. Powstawały natomiast warsztaty przy klasztorach i w posiadłościach magnackich, które nie ograniczane przepisami cechowymi znakomicie się rozwijały. Większość wyrobów przeznaczona była do obiektów sakralnych. Doskonałym przykładem jest krata z figurami orłów zamykająca wejście do nowego kapitularza katedry gnieźnieńskiej. Techniką kowalską wykonywano również wyszukane wzory kluczy, zamków oraz ozdobnych wywieszek.

p5160422

Fot. www.antykreno.com

Koniec wieku XVIII i wiek XIX

Okres ten charakteryzuje się uproszczeniem, a nawet ubóstwem form ślusarskich. Prace kowali i ślusarzy są wypierane stopniowo przez manufaktury hutnicze. Bardzo modne były w XIX w. wyroby żeliwne. W Warszawie od 1817 r. działała odlewnia Drewsa, a także odlewnie Karola Mintera i Łopieńskich, które wykonywały przedmioty z brązu, m.in. liczne plakiety i popiersia stawnych Polaków.

XX w.

W XX w. duży wpływ na rozwój metaloplastyki miała działalność wybitnych artystów, m.in. Stanisława Wyspiańskiego, który zaprojektował balustradę schodów Domu Towarzystwa Lekarskiego w Krakowie. Pracownie metaloplastyki organizowano przy wyższych uczelniach artystycznych. Po wojnie powstawały kompozycje inspirowane dawnymi wzorami, a także kopie do rekonstruowanych budynków zabytkowych. Wielce na tym polu zasłużyli się polscy rzemieślnicy.

Dom_Towarzystwa_Lekarskiego_w_Krakowie_03

.

Opracowała Katarzyna Zarówna

Komentarze