Ptasie ziele, muchotrzew, ptasia mięta, kuroślep, kurzyślep. Czy ktoś spotkał się z tą nazwą? Jeśli nie, od razu wytłumaczę, że to określenia gwiazdnicy pospolitej, ziela z rodziny goździkowatych Caryophyllaceae., wytwarzającego saponiny trójterpenowe, alkohole cukrowe, kwas elagowy, kwercetynę czy kemferol. Surowcem zielarskim jest cała roślina, zbierana w fazie kwitnienia. Świeże, młode rośliny są smaczne i pożywne, stosuje się je do sporządzania sałatek, jako zamiennik szpinaku czy w ziołolecznictwie. Zdaje się być najbardziej popularna w Japonii, gdzie stanowi jedno z 7 „wiosennych ziół” i jadana jest z ryżem.

Spór o gwiazdnicę 

Stellaria_neglecta_eFEdwin Rollin Spencer, zmarły w 1964 roku ekspert od chwastów, mówił o gwiazdnicy „zaraza” i wymyślał Linneuszowi za to, że w hołdzie dla jej urody nazwał ją poetycko „gwiazdką” (stellaria). Kiedy jeszcze nie znano środków chemicznych niszczących chwasty, rolnicy próbowali się jej pozbyć za pomocą… czarów. Na przykład w Alpach wierzono, że zniknie, jeśli się ją o dwunastej w południe, kiedy dzwonią dzwony, wyrwie koło wszystkich czterech rogów domów.

Jednocześnie zauważono, że jej porastanie wpływało na poprawę właściwości ziemi, rekultywacje wyjałowionej gleby. Spasano nią bydło, podawano ptakom aż stała się jedzeniem biedaków. Szczególnie ceniona była na przednówku, gdzie dostarczała niezbędnych witamin. Po długich obserwacjach zaczęto ją też cenić na dworach bogaczy, którzy zauważyli, że gwiazdnica jest nie tylko zdrowa dla ich poddanych, ale, jak się okazało, wyjątkowo smaczna. Zaczęto ją stosować jako roślinę postną, również odtruwającą czy wzmacniającą, szczególnie po suto zakrapianych balach. Wierzono, że gdy dobry człowiek naje się gwiazdnicy, zostanie nagrodzony siłą i mądrością. Zły zaś, miał zostać unicestwiony, co zapewne wiązało się z faktem, że przedawkowanie gwiazdnicy może działać, podobnie jak w przypadku innych goździkowatych, zabójczo na krwinki czerwone, i w konsekwencji trująco dla organizmu.

Ziele lecznicze 

Jak wyczytałam w zbiorach internetowych, w średniowieczu gwiazdnica uważana była za roślinę chłodzącą i oczyszczającą. Robiono z niej kataplazmy, wodne ekstrakty i maść (w tym celu gotowano ziele w tłuszczu gęsi albo jeża) na choroby skóry. Gerard, słynny lekarz z XVI wieku, zalecał to zioło, gotowane w occie i soli, na świerzb. Także Culpeper leczył gwiazdnicą choroby skóry – między innymi wysypki. Sporządzano z niej napary, odwary i nalewki, które były znanymi lekami moczopędnymi i przeciwkrwotocznymi, szczególnie pomocnymi przy zwalczaniu hemoroidów. Okładami z gwiazdnicy schładzano obolałą, gorącą wątrobę. W Rosji do dziś używa się tego ziela również, jako leku gojącego rany, przeciwbólowego, a nawet przeciwnowotworowego.

Zastosowania gwiazdnicy 

Stellaria_spp_Sturm5Z Europy gwiazdnica wywędrowała do Ameryki razem z pierwszymi osadnikami. Tam, szamani plemienni odkryli właściwości gwiazdnicy i zaczęto uważać ją za roślinę czarodziejską, leczącą rany, zapalenia skóry, dolegliwości wątrobowe, stany zapalne oczu czy ogólne osłabienie. Uważano, że napary z niej sporządzone, szczególnie według odpowiedniego rytuału, dodają siły i odwagi. Również jedzono ją z pełnym namaszczeniem przez bitwami a listki ziela „na sercu”, na polu walki, miały ustrzec wojowników przez klęską.

Europa dalej rozwijała swój zachwyt dla gwiazdnicy. W Palatynacie Górnym (dzisiejszej Bawarii) kładziono dzieciom do kołysek jej kwiaty – chłopcom czerwone, dziewczynkom białe, co miało chronić przed rzucawką porodową a za pomocą maści z gotowanych w oleju gwiazdnicy, nagietka i korzenia żywokostu wypędzano diabła z opętanych. Na chwilę zapomniano o niej, gdy zaczęto rozwijać leczenie farmakologiczne, czyli wynaleziono pierwsze leki „chemiczne”. Właściwości gwiazdnicy ponownie zauważono dopiero po dwóch wiekach, kiedy neuroterapeuta i prekursor wodolecznictwa, ks. Sebastian Kneipp wykorzystywał jej działanie wykrztuśne przy leczeniu zapalenia dróg oddechowych. Jako środek na płuca zalecał gotować ją w rosole mięsnym. Przepisywał to ziele do wewnętrznego przyjmowania przeciw hemoroidom, a do zewnętrznego – przy stłuczeniach, wrzodach, łuszczycy i innych dolegliwościach skórnych. Napar z gwiazdnicy zaś zalecał stosować, jako płukankę na podrażnione i przemęczone oczy.

Co zawiera gwiazdnica? 

Dzisiejsza medycyna opiera się na wiadomościach, że ziele gwiazdnicy zawiera saponiny o działaniu przeciwzapalnym, flawonoidy (m.in. rutynę), znaczne ilości beta-karotenu, czyli prowitaminy A i witaminę C, a także witaminy E, PP (niacynę), B1 (tiaminę), B2 (ryboflawinę) oraz liczne minerały – potas, fosfor, żelazo, wapń, cynk, magnez, selen, jod i krzem. Stosowana jest przy trądziku, artretyzmie, zaburzeniach hormonalnych czy odtruciach poalkoholowych.  Kąpiele łagodzą bóle reumatyczne, stany zapalne korzonków nerwowych czy naciągnięcia ścięgien. Proponuje się ją do kuracji odchudzających, odtruwających a nawet odmładzających.

Wieszczy się, że gwiazdnica, to małe i niepozorne ziele, może jeszcze zrewolucjonizować postrzeganie ziół, jako domeny zabobonnych babć.

.

Małgorzata Żuczek

Komentarze