Nazwa „Pomnik” wywodzi się od staropolskiej formy słowa „Pamiętać” – „Pomnieć” i dosłownie oznacza miejsce upamiętniające wydarzenie bądź osobę. Pomnikiem nazywane są także:
- krzyż, płyta lub tablica z napisem, stawiane na grobie
- coś, co ma wartość historyczną, naukową, estetyczną, i co jest reprezentatywne dla swojej dziedziny, epoki
- przedmiot będący symbolem lub świadectwem czegoś.
Forma pomnika może być różna – najczęściej jest to posąg lub grupa rzeźb na cokole, może być nim jednak również kolumna, obelisk, naturalny głaz – kamień pamiątkowy, a nawet sztucznie usypane wzgórze (kopiec), budynek lub pojazd wojskowy (czołg – pomnik) . Niekiedy funkcję „żywego pomnika” spełniają także drzewa (np. tzw. dęby pamięci, w ostatnich latach w Polsce najczęściej w kontekście Jana Pawła II lub Katynia
Podstawowe typy pomników rozwinęły się już w starożytności. Najbardziej charakterystycznymi typami pomników wyrastającymi z kultury greko-rzymskiej są pomnik konny i kolumna. Najczęstsze w antyku były wolno stojące rzeźby figuralne (stojące lub siedzące), o przenikających się niekiedy funkcjach memoratywnych i kultowych. W średniowieczu znaczenie pomnika zostało zredukowane, figury mogące mieć częściowe znaczenie memoratywne spotykamy wówczas niemal wyłącznie we wnętrzach kościołów.
Wraz z odrodzeniem następuje powrót do wzorców antycznych. W Italii pojawiają się liczne pomniki konne (Gattamelata autorstwa Donatella oraz Colleoni wyrzeźbiony przezVerrocchia) oraz stojące, sławiące wielkich wodzów i władców; również pomniki papieskie, przede wszystkim w Państwie Kościelnym i podległych mu miastach. Odradzają się memoratywne kolumny, często z posągiem na szczycie (np. Kolumna Zygmunta III Wazy). Stopniowo, w epoce baroku, pomniki uzyskują rozbudowane formy, zwłaszcza poprzez wzbogacanie warstwy cokołu. Schemat pomnika składającego się z rzeźby na cokole utrwala XIX wiek.
W końcu modernizm zrywa z tą tradycyjną formą, co objawiło się m.in. w redukcji cokołu (patrz np: pomniki realizowane przez Auguste Rodina). W formie rzeźb i samych pomników odbijały się kolejne kierunki (kubizm, futuryzm, konstruktywizm).
Lata powojenne przyniosły zmiany w rozumieniu pomnika, który przekroczył granice bryły, zaczął wchłaniać przestrzeń i obserwatora (koncepcja formy otwartej Oskara Hansena). Ważniejsze realizacje: Pomnik Powstańców Śląskich Gustawa Zemły w Katowicach, Pomnik Ofiar Majdanka w Lublinie Wiktora Tołkina czy Pomnik Pomordowanych w TreblinceAdama Haupta i Franciszka Duszenki. Za sprawą m.in. Władysława Hasiora w pomniki wprzęgnięte zostały żywioły – ogień, wiatr, woda (np. „Ogniste Ptaki” w Koszalinie, „Żelazne Organy” w Czorsztynie czy „Prometeusz Rozstrzelany” w Zakopanem).
