Foka szara jest jednym z trzech gatunków fok, występujących w Bałtyku. Niegdyś liczna w rejonie Zatoki Gdańskiej, dziś należy tu do rzadkich gości – tłumaczy Piotr Średziński z WWF Polska.
.
W jakiej kondycji są foki szare?
Jeszcze pod koniec XIX wieku liczebność foczej populacji na odcinku Pomorza Gdańskiego i Prus Wschodnich była szacowana na około 1000 osobników. Tak licznie występujące zwierzęta traktowano jak szkodniki, niszczące sieci i konkurujące o ryby z miejscowymi rybakami. To był jeden z powodów, dla których w rejonie Zatoki Gdańskiej powszechne były polowania na te zwierzęta.
W latach 1912-1919 zabito w tym akwenie 520 osobników. Zabicie foki, podobnie zresztą jak zabicie morświna, było premiowane pieniężnie przez Urząd Morski kwotą 5 zł. Zgłaszający musiał jako dowód dostarczyć szczękę zwierzęcia. Były to ostatnie polowania na foki w tym regionie. Po II wojnie światowej zwierzęta te zniknęły z naszych wód.
.
Czy szara foka wróci nad polskie morze?
Istnieje szansa na to, że foka szara powróci na polskie plaże, ale to będzie zależało w dużej mierze od ludzi. Mamy nadzieję, że w ciągu najbliższych lat dzięki wspólnemu projektowi WWF i Stacji Morskiej Instytutu Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego w Helu, będziemy świadkami odtworzenia pierwszej polskiej kolonii fok szarych.
.
Jak wygląda foka szara?
Foka szara jest największą bałtycką foką. Samce dorastają nawet do 3 metrów długości, osiągając ciężar do 300 kg. Samice są nieco mniejsze – ich maksymalna długość wynosi 2 m, a ciężar do 200 kg. Ubarwienie fok jest bardzo różnorodne, od ciemnobrązowego do jasnoszarego, jednak samce są zawsze jednolicie ciemne, a samice mają ciemnoszare grzbiety i kremowo-białe brzuchy z nieregularnymi ciemnymi plamkami. Foki szare mają wydłużony, przypominający psi, pysk, który u dorosłych samców jest charakterystycznie uwypuklony.
.
Ile jest fok i gdzie możemy je spotkać?
Liczebność bałtyckiej populacji foki szarej szacuje się obecnie na ponad 20 tys. osobników, co stanowi zaledwie 20% naturalnego stanu populacji sprzed stu lat! Największe skupiska fok szarych występują wzdłuż zachodnich wybrzeży Estonii, południowo-zachodnich wybrzeży Finlandii i północnej Szwecji. Na południowym wybrzeżu Bałtyku (Niemcy, Polska, Rosja i Litwa) zwierzęta zostały wytrzebione przez człowieka, zanim jeszcze dotknęły je skutki zanieczyszczeń środowiska. Dziś pojedyncze osobniki przypływają tutaj z innych rejonów Bałtyku.
.
Jak wygląda foczy tryb życia?
Foki są zwierzętami stadnymi, prowadzącymi wodno-lądowy tryb życia, przy czym są bardzo płochliwe i ostrożne. Uwielbiają godzinami leżeć bez ruchu, wygrzewając się na słońcu. Na lądzie ich ruchy są z pozoru powolne i niezdarne, za to w wodzie pływają znakomicie. Mogą pływać zarówno na brzuchu, jak i na grzbiecie, bardzo często też nurkują, pozostając pod wodą ok. 10 minut.
Potrafią spać nie tylko na lądzie, ale także unosząc się na powierzchni wody lub też pod wodą. Wynurzenie w celu zaczerpnięcia przez fokę powietrza odbywa się prawie bezwiednie, bez przerywania snu.
Foka szara jest gatunkiem wędrownym. Zwłaszcza młode osobniki bardzo lubią wybierać się na długie, nawet ponad tysiąckilometrowe, samotne wycieczki.
.
Co jedzą foki?
W naturalnym środowisku foki polują na ryby, urozmaicając swoją dietę małżami i skorupiakami. Foczy apetyt zależny jest od pory roku, a jedno zwierzę potrafi zjeść od 5 do 9 kg ryb dziennie. W poszukiwaniu pożywienia potrafią nurkować na głębokość ponad 200 m i pozostawać pod wodą ok. 20 minut.
.
Jak długą żyją?
Foki przystępują do godów wkrótce po wydaniu na świat potomstwa, najczęściej w marcu. Samce odbywają walki godowe, a najsilniejsze z nich wybierają najdogodniejsze terytoria, gromadząc wokół siebie haremy samic. Foki szare w Bałtyku rodzą się zarówno na lodzie, jak i na brzegu. Ich niemowlęce futro (lanugo), które gubią po pierwszych trzech tygodniach życia, jest kremowo-białe. W tym czasie focze szczenię karmione jest przez matkę bardzo tłustym mlekiem, gromadząc zapasy energii na pierwsze samodzielne tygodnie życia. Następnie matka opuszcza młode, które pozostaje na lądzie przez kolejne 2-3 tygodnie.
.
Co zagraża fokom szarym?
Głównym zagrożeniem dla fok szarych jest brak spokoju w miejscach, które zamieszkują. Intensywny rozwój turystyki i związana z nim obecność człowieka powodują wypieranie fok z ich tradycyjnych siedlisk, a także uniemożliwia powrót na historyczne miejsca rozrodu. Na polskim wybrzeżu tymi miejscami są przede wszystkim Mewia Łacha, Ryf Mew i Cypel Helski. Nowymi siedliskami mogą być też plaże parków narodowych, ze względu na dużo mniejszy ruch turystyczny w ich rejonie.
Częstą przyczyną śmierci fok w rejonach przebywania lub na trasie wędrówek, jest przyłów, czyli przypadkowe zaplątanie się w sieci wystawione do połowu ryb. Ofiarami przyłowu najczęściej stają się młode foki, które giną w sieciach już kilka tygodni po urodzeniu. Krytycznymi miesiącami są kwiecień, maj i czerwiec. Każdego roku w Bałtyku w sieciach ginie ok. 800 fok.
Kolejnym zagrożeniem dla populacji foki szarej jest zanieczyszczenie środowiska. Duża koncentracja związków chlorowcopochodnych (PCB) w tkankach fok szarych powoduje zmiany patologiczne narządów rodnych samic. W wyniku tych chorób foki nie zachodzą w ciążę, płody są chore, występują poronienia, a młode często rodzą się martwe. W ostatnich latach, dzięki znacznej redukcji zawartości zanieczyszczeń chlorowcopochodnych nastąpiła wyraźna poprawa zdrowia samic fok bałtyckich. Zmiany patologiczne obserwuje się jedynie u starszych osobników, powyżej 25 roku życia. Zanieczyszczenia osłabiają również układ odpornościowy fok, przez co stają się one bardziej podatne na wnikanie pasożytów. Obecnie odnotowuje się wysoką śmiertelność młodych fok, powodowaną przez infekcje przewodu pokarmowego wywołane przez pasożyty.
.
Co robi WWF Polska, żeby pomóc tym zwierzętom?
Fundacja WWF Polska zaangażowana jest w działania na rzecz ochrony Morza Bałtyckiego od 2004 roku, między innymi przez projekt „Zrównoważone Rybołówstwo”. W 2008 r. poszerzyliśmy dotychczasowe działania o ochronę gatunków chronionych oraz siedlisk i morskich obszarów Natura 2000.
Uzyskaliśmy dofinansowanie na realizację projektu pod nazwą „Wsparcie restytucji i ochorny ssaków bałtyckich w Polsce” w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko.
Celem projektu realizowanego od marca 2009 roku do końca lutego 2013 roku było wsparcie restytucji fok i ochrony fok i morświnów w Polsce, w ramach wypełniania zobowiązań wynikających z Konwencji Helsińskiej i Bońskiej. Szczegółowe cele projektu objęły ochronę ssaków bałtyckich przed zagrożeniami antropogenicznymi, stworzenie projektów krajowych programów ich ochrony oraz wzmocnienie populacji fok osobnikami urodzonymi i rehabilitowanymi w ośrodku Stacji Morskiej Instytutu Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego.
Współpracowaliśmy także ze służbami ochrony przyrody: Ministerstwem Środowiska i Generalną Dyrekcja Ochrony Środowiska, z dyrekcjami regionalnymi w Gdańsku i Szczecinie, z administracją Parków Narodowych (Słowińskiego i Wolińskiego) oraz z Zespołem Pomorskich Parków Krajobrazowych (Nadmorski Park Krajobrazowy oraz Park Krajobrazowy Mierzeja Wiślana). W projekcie wsparcia udzieliły nam także instytucje i organizacje międzynarodowe: HELCOM, IUCN oraz sieci WWF (Baltic Ecoregion Program, WWF Niemcy, WWF International).
.
Rozmawiał Jakub Napoleon Gajdziński
