Smaki z Polski

Wśród dawnych Słowian ogrody były bardzo ‚popularne’

Badacze okresu wczesnego średniowiecza nie mają wątpliwości, że dawni Słowianie zakładali i uprawiali ogrody. Ta pewność nie bierze się z bezpośredniego potwierdzenia tego faktu w badaniach archeologicznych, ale raczej z uwagi na ‚charakterystykę’ sprawy pomocne okazują się źródła pisane. Dla przykładu cytat z Księgi Rogera, geografa arabskiego z XIII w. al – Idrisiego mówi o Krakowie w taki sposób:

„… jest on miastem pięknym i wielkim o wielu domach i mieszkaniach, targach, winnicach i ogrodach”

 

Etnografowie potwierdzają, że jak Słowiańszczyzna długa i szeroka nasi przodkowie zakładali ogrody w pobliżu domostw, tam gdzie była dostatecznie wysoka wilgotność oraz prawdopodobnie odgradzali je, co świadczy o wysokiej wartości ogrodowych upraw. W. Hensel potwierdza, że u dawnych Słowian kradzież plonów z ogrodu była surowiej karana niż kradzież plonów z pola (wyjaśnieniem tej sytuacji może być ostatni akapit :).

Narzędzia ogrodnicze

 

Smaki z Polski

Wiele z narzędzi używanych do uprawy przez dawnych Słowian używa się do dziś

Co oczywiste, pierwszy narzędziem ogrodniczym, które trzeba wymienić jest zwykła, drewniana łopata – tzw. rydel. Znaleziska z X wieku z terenu Nowogrodu wskazują, że łopata posiadała asymetryczną część pracującą, której zadaniem było ułatwiać naciskanie na łopatę nogą podczas wbijania jej w ziemię. Część pracującą często okuwano żelazem, czego potwierdzenie znaleziono m.in. na Rusi, w Polsce, Czechach, Słowacji czy Bułgarii oraz w przekazach ikonograficznych np., wyobrażenie biblijnego Adama pracującego łopatą na drzwiach zboru Rożdziestwa Bogurodzicy w Suzdalu.

Oprócz łopaty używano również motyki o drewnianym ostrzu oraz np., drewnianych grabi znalezionych choćby w Nowogrodzie i datowanych na XI wiek.

Co uprawiano?

 

Smaki z Polski

Dawni Słowianie uprawiali o wiele więcej roślin niż można przypuszczać

Słowiańskie ogrody służyły głównie do uprawy warzyw, roślin ‚technicznych’ takich jak len, konopie, być może także kwiaty a sporadycznie także zboża np. jęczmień. Badania z obszaru współczesnego Podlasia i Biskupina datowane na okres VI – V wieku p.n.e. dowodzą, że uprawiano także bób, groch i mak.

Dodatkowo W. Hesnel w swojej monografii „Polska starożytna” dowodzi, że we wczesnym średniowieczu uprawiano także: bób celtycki, bobik, groch zwyczajny, soczewicę jadalną, soczewicę, marchew zwyczajną, ogórek siewny, rzepę, pasternak, wykę siewną, wykę czteronasienną, kolendrę siewną, koper ogrodowy, chmiel zwyczajny oraz mak lekarski.

Mity o królowej, która sprowadziła do Polski jarzyny

Czas obalić jeden z mitów dotyczących naszej historii. Kompletną bujdą jest przypisywanie niejakiej królowej Bonie sprowadzenie do Polski choćby np., wymienionego powyżej ogórka. Badania w Gnieźnie, Poznaniu i Opolu wskazują, że pestki tej jarzyny pochodzą już z VIII wieku. Bardziej prawdopodobne jest, że ogórek zawędrował do nas wyruszając z Azji, przez Grecję i dopiero stąd podbijał zachód Europy w tym Niemcy.

To zresztą nie koniec. Opracowanie M. Lityńskiej – Zając i K. Wasilikowej dowodzą, że we wczesnym średniowieczu pojawiły się w rodzimych ogrodach takie jarzyny jak seler zwyczajny oraz pietruszka zwyczajna, co potwierdzają znaleziska z Wolina.

Hodowla przypraw

Ser z czarnuszką Marka Grądzkiego

Ser z czarnuszką Marka Grądzkiego

Czarnuszka siewna, jako jedna z przypraw, była prawdopodobnie hodowana na terenie całej Polski. Jej smak jest dziś używany przy robieniu bułek, chlebów i serów (np., ser Marka Grądzkiego z czarnuszką dostępny w internetowym sklepie Smaków z Polski prosto z dowozem do domu od samego producenta).

Jeszcze ciekawszą rośliną niż czarnuszka jest bez wątpienia szarłat siny. Wiemy, że występował na terenie Europy już od neolitu. W Polsce stał się popularny w XIII wieku co potwierdzają znaleziska z Gdańska, Elbląga, Wrocławia i Ostrowa Tumskiego we Wrocławiu. Z kolei w Krakowie na Wawelu zachowały się nasiona w warstwach datowanych na X – XII wiek. Nasiona szarłatu, oczyszczone poprzez odwiewanie, mogą być mielone na mąkę a pędy i liście gotowane lub – bardzo młode – jedzone na surowo.

Inne rośliny uprawiane w ogrodach

 

Wśród rodzimych ogrodów nie mogło przecież zabraknąć tego co wszyscy lubimy najbardziej – czyli cebuli! Oprócz niej hodowano również buraki, kapustę, tykwę, arbuzy (wg. J. Kostrzewskiego zwane „dyniami”) oraz kminek zwyczajny, również znaleziony na Wawelu w warstwach z XI – XII stulecia. Bardzo ważna dla naszych przodków była również uprawa rzepy, którą określa się mianem jednego z podstawowych składników diety dawnych Słowian. Aż do XIX wieku jej znaczenie było porównywalne z późniejszym znaczeniem ziemniaka. Potwierdzają to m.in. wykopaliska z Wolina datowane na IX – X wiek.

Rośliny przemysłowe

 

Smaki z Polski

Konopie siewne były uprawiane na terenach Polski już od wczesnego średniowiecza!

Do roślin przemysłowych uprawianych przez dawnych Słowian należy zaliczyć przede wszystkim cenne włókna, służące do wyrobu tkanin i powrozów pozyskiwane z lnu zwyczajnego i konopi siewnych. O popularności lnu we wczesnym średniowieczu na ziemiach polskich świadczyć mogą odkrycia z Biskupina natomiast konopie, znane już przez Scytów, były wykorzystywane do obrzędów religijnych i pogrzebowych z uwagi na swe niezwykłe właściwości. Uprawę konopi we wczesnym średniowieczu potwierdzają również ruskie źródła pisane oraz znaleziska archeologiczne datowane na początek XI wieku z Gniezna. Olej z maku, lnu i konopi wytłaczano początkowo w drewnianych stępach a później w specjalnych prasach. Bardzo prawdopodobne jest, że w XI wieku na Rusi używano do tego celu pras kamiennych, przypominających swoją konstrukcją żarna rotacyjne do mielenia zboża.

Opracował: Jakub Napoleon Gajdziński

Źródło: Kuchnia Słowian. O żywności, potrawach i nie tylko…

Komentarze