Odpowiedź na pytanie, gdzie kształtował się trzon prasłowiański, stanowi przedmiot ożywionej wymiany poglądów. Ukazuje się nadal niemało publikacji, broniących hipotezy przyjmowanej przez większość polskich uczonych, że obszar zasiedlenia prasłowiańskiego tworzyły dorzecza Odry, Wisły i Dniepru.

Inni badacze przesuwają go na wschód od Bugu, aż po leśno-stepową strefę ziem ukraińskich, poszukując jądra, z którego nastąpiła ekspansja na te obszary, w dorzeczu górnego Dniepru, gdzie pozostali najbliżej językowo spokrewnieni Bałtowie. Wytworzenie się języka prasłowiańskiego nastąpiłoby więc na zachodnim i północnym ukraińskim zapleczu obszarów nadczarnomorskich. Do połowy I tysiąclecia p.n.e. odnosi się zapis Herodota (IV, 17,18) o Scytach- rolnikach nad Dnieprem, zapewne w jego górnym dorzeczu, w którym wielu uczonych widzi Prasłowian.

Moscow_danielZasługuje na uwagę zawartość ideowa nazwy Słowian, jeśli stanie się na gruncie przeważającego dziś jej objaśnienia etymologicznego jako pochodnej od*slovo, „słowo”. Pojmuje się ją i słusznie, jako określenie tych, którzy mówią słowem zrozumiałym, dostępnym dla członków wspólnoty, co znajduje swój kontrast w słowiańskim określeniu Germanów z *n, Niemcy, „ludzie niemi, 0 mowie niezrozumiałej.” Opozycyjność tej nazwy etnicznej mówi o jej wtórności. A jakie treści kryją się w oznaczeniu Słowian jako „ludzi słowa”?

Niedawno pokazano wartość mitotwórczą „słowa” wśród ludów indoeuropejskich na przykładzie wedyjskiej Rigwedy, mitów greckich i rzymskich, a także tradycji osetyńskiej. Okazało się, że „słowo” niesie wszędzie tam bogów naczelnych, spełnia zadania trójfunkcyjne jako słowo pojmowania i magii, kierowania prowadzenia, określania dóbr materialnych.

Czyżby Prasłowianie ze swej odrębności językowej wytworzyli własną mitologię etnonimiczną? Pojawiła się nowa próba zrozumienia nazwy etnicznej Słowian w nawiązaniu do obocznego hydronimu Dniepru (przypisywanego jakiemuś ludowi staroeuropejskiemu), mianowicie do epitetu poetyckiego Slavuta i Slavutić zachowanego w epice i poezji staroruskiej w późnych zapisach, ale też w Słowie o wyprawie Igora:  o Dnepre-Slovutićju.*Slovuta = *Slovątb „sławić”, ale rdzeń sięga dalekiej przeszłości (k’len„płynąć”).

Istniała już hipoteza, że Slovène pochodzić mogą z nazwy rzecznej. Gottfried Schramm proponuje oboczność Dniepr-Sławuta jako podstawę wywodu nazwy etnicznej: Slovçta: [Slovęt-n->] *Slovęn- > Sloven. Wejście ludów słowiańskich na wielką skalę i na trwałe w stosunki z piśmienniczą kulturą śródziemnomorską nastąpiło, jak wiadomo, późno, w toku wędrówek ludów od V wieku n.e. począwszy.

Rozporządzamy jednak wskazówkami, aby Prasłowian umiejscowić na mapie Europy najpóźniej od połowy ostatniego tysiąclecia p.n.e. Ograniczając się do sprawy początków wykształcenia się w tej części Europy ludów prasłowiańskich, trzeba zwrócić uwagę na
prawdopodobne w oczach części uczonych, choć dziś z wielu stron kwestionowane, istnienie jeszcze w drugiej połowie II tysiąclecia p.n.e. wspólnoty bałto-słowiańskiej.

Tak nazywa się w nauce (jest też proponowana nazwa słuszniejsza: wspólnoty prabałto–słowiańskiej) zgrupowanie ludów, z których wyszli Słowianie oraz Bałtowie,a więc przodkowie Łotyszów, Litwinów, Prusów i Jaćwięgów. Wspólnota ta, wyodrębniona na początku II tysiąclecia p.n.e., należała do jednego ze zgrupowań indoeuropejskich, któ-re w II tysiącleciu p.n.e. przekształcały obraz Europy. W dziedzinie wierzeń trwających w kulturze ludowej, a także w terminologii religijnej widać między ludami słowiańskimi i bałtyjskimi nie mało zbieżności, które pozwalają przyjąć zarówno wspólne przebycie owej odległej epoki prabałto-słowiańskiej, jak też oddziaływania wzajemne. Tym bardziej to zrozumiałe, że sąsiedztwo między tymi ludami nigdy nie zostało przerwane od głębokiej starożytności po dzień dzisiejszy. Kiedy zaś doszło do rozdzielenia się tej wspólnoty, którą też wolno rozumieć tylko jako bliskie sąsiedztwo Prabałtów i Prasłowian (może też Pragermanów), nie jest sprawą oczywistą; przypuszcza się, że nastąpiło to w końcu II tysiąclecia p.n.e. Samoistność etniczno-językowa Prasłowiańszczyzny powstawała w kontaktach sąsiedzkich z Germanami oraz Trakami spoza łuku karpackiego.

Istotne dla właściwego rozumienia etnogenezy Słowian jest nie tyle ustalenie najdawniejszej ich prakolebki, z której mieli się oni rozchodzić, ile wskazanie obszarów ich wielowiekowego kształtowania się przez obejmowanie terytoriów i zastanych na nich kultur.Powrócimy jeszcze nieraz do sprawy owych substratów i wpływów, pośród których zwraca uwagę w szczególności podkład ugrofiński, zajmujący w zamierzchłej starożytności przedindoeuropejskiej znaczną część Europy Środkowowschodniej, oraz inny, zwany staroeuropejskim, które to określenie jest zbieżne z najstarszą falą migracji indoeuropejskiej. Na podłożu staroeuropejskim formowały się różne grupy etniczno-językowe.

.

Źródło: Aleksander Gieysztor, „Mitologia Słowian”.

Materiał opublikowany w celach edukacyjnych.

Komentarze